Kiến tạo tương lai từ gốc: Đưa giáo dục phổ thông vào tâm điểm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và kỷ nguyên AI
- Chủ nhật - 30/08/2026 15:07
- In ra
- Đóng cửa sổ này
GS. Cao Cự Giác
Trường Đại học Vinh
Trường Đại học Vinh
Giữa dòng chảy siết của kinh tế tri thức và trí tuệ nhân tạo (AI), câu hỏi cốt tử đặt ra cho ngành giáo dục không phải là chúng ta đang đào tạo ra bao nhiêu kỹ sư tương lai, mà là: Chúng ta đang chuẩn bị cho thế hệ trẻ một "bệ phóng" vững chắc ra sao ngay từ bậc phổ thông? Nhân dịp đầu năm học 2026 – 2027, GS. Cao Cự Giác chuyên gia giáo dục cao cấp Trường Đại học Vinh, Uỷ viên BCH Hội Hoá học Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Giảng dạy Hoá học Việt Nam, Chủ tịch Hội Hoá học Nghệ An đã có bài trao đổi hiến kế về nội dung này.
Đã đến lúc định nghĩa lại vai trò của giáo dục phổ thông
Nếu hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia được ví như một tòa cao ốc vươn tầm, thì giáo dục phổ thông chính là bộ móng cọc và khu vườn ươm khởi thủy. Đã qua rồi cái thời ghế nhà trường chỉ là nơi truyền đạt những trang lý thuyết xơ cứng, bắt học sinh nạp kiến thức một chiều để rồi bỏ quên sau cánh cổng phòng thi.
Trong kỷ nguyên số, giáo dục phổ thông buộc phải lột xác để trở thành bệ phóng thực thụ. Ở đó, học sinh không còn là những "cỗ máy học thuộc", mà là những chủ thể kiến tạo tư duy, có năng lực giải quyết những bài toán hóc búa của đời sống thực tiễn và sẵn sàng thích ứng linh hoạt trước mọi biến động của công nghệ.
Phá bỏ khuôn mẫu: Khơi nguồn tư duy sáng tạo từ ghế nhà trường
Mục tiêu tối thượng của giáo dục phổ thông trong hệ sinh thái mới là sớm đánh thức tư duy kiến tạo. Thay vì ép học sinh vào những khuôn khổ gò bó, môi trường học đường phải nuôi dưỡng được ngọn lửa tò mò khoa học, bản lĩnh dám nghĩ, dám làm và không ngại thử nghiệm.
Thay vì chỉ học cấu trúc pin mặt trời qua trang sách, học sinh nay được tự tay lắp ráp những mô hình xe chạy bằng năng lượng mặt trời mini từ vật liệu tái chế để trực quan hoá bài học. Song song với đó, bộ kỹ năng thế kỷ 21 (4C) gồm critical thinking - tư duy phản biện (nhìn nhận đa chiều), creativity - sáng tạo (tìm giải pháp mới), collaboration - hợp tác (làm việc nhóm nhịp nhàng) và communication - giao tiếp (thuyết phục) chính là chìa khoá vàng giúp các em làm chủ tương lai.
Đặc biệt, trường học phải đóng vai trò như một "chiếc ra-đa" nhạy bén, sớm phát hiện những tài năng vượt trội - từ một cây công nghệ nhạy bén với lập trình, một tư duy hoá học sắc sảo cho đến những ý tưởng kinh doanh đầy triển vọng - để có lộ trình ươm mầm chuyên sâu.
"Đại phẫu" phương pháp dạy và học: Gắn kết "Ba nhà" và thực tiễn
Để hiện thực hoá tầm nhìn đó, hệ thống giáo dục phổ thông cần một cuộc cách mạng toàn diện:
Xóa bỏ truyền thụ một chiều bằng cách chuyển dịch mạnh mẽ sang dạy học dựa trên dự án (Project-Based Learning). Chẳng hạn, thay vì lý thuyết suông về ô nhiễm nguồn nước, học sinh tự khảo sát con sông tại địa phương, lấy mẫu xét nghiệm và đề xuất mô hình lọc nước sinh học. Đồng thời, việc tích hợp STEM/STEAM và phát triển các phòng làm việc chung (maker space), câu lạc bộ robot ngay tại trường giúp học sinh biến kiến thức thành sản phẩm hữu hình.
Bên cạnh đó, mô hình liên kết "Ba nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) đưa các bài toán thực tiễn của doanh nghiệp vào lớp học, gắn hướng nghiệp với tinh thần khởi nghiệp (start-up) từ sớm. Quan trọng hơn, công tác đánh giá phải thực chất: thay điểm số học thuộc bằng việc đo lường năng lực qua quá trình làm việc nhóm và sản phẩm thực tế.
Cú hích Trí tuệ nhân tạo (AI): Cá nhân hoá hành trình học tập
Trong bức tranh hiện đại ấy, trí tuệ nhân tạo (AI) đã vượt qua ranh giới của một môn học tương lai để trở thành công cụ đắc lực tái định hình trường học. Sự hiện diện của AI giúp phá bỏ mô hình giáo dục "một kích cỡ cho tất cả" để chuyển sang cá nhân hoá lộ trình học tập.
Các hệ thống gia sư ảo tích hợp AI có thể phân tích chính xác tốc độ tiếp thu của từng học sinh để tự động điều chỉnh độ khó bài tập - nâng cao thử thách cho học sinh giỏi, đồng thời phụ đạo, gợi ý kịp thời cho học sinh còn hụt hẫng. Không những thế, AI giải phóng giáo viên khỏi áp lực hành chính và chấm điểm thủ công, giúp các thầy cô có thêm thời gian định hướng tâm lý, khơi gợi cảm hứng sáng tạo.
Quan trọng hơn, học sinh được trang bị tư duy làm chủ công nghệ: không chỉ dùng AI tra cứu mà còn thực hành lập trình mô hình AI đơn giản, nhận diện thiên kiến dữ liệu, hay ứng dụng AI tạo sinh (Generative AI) để phác thảo ý tưởng thiết kế, viết mã nguồn cho các dự án khoa học của mình.
Thành quả định danh: Từ con người kiến tạo đến bộ "Hồ sơ năng lực"
Thành quả lớn nhất mà hệ thống giáo dục hiện đại tạo ra không chỉ là những con người mang tư duy kiến tạo, thái độ sống tích cực và khả năng tự học suốt đời, mà còn là những sản phẩm sáng tạo mang đậm dấu ấn thực tiễn. Đó có thể là phần mềm cảnh báo kẹt xe do nhóm học sinh tự phát triển, thiết bị tiết kiệm điện cho vùng cao, hay các dự án khởi nghiệp trẻ từ rác thải nhựa tái chế.
Đặc biệt, toàn bộ hành trình sáng tạo ấy sẽ được kết tinh trong “Hồ sơ năng lực” cá nhân (Portfolio) minh chứng bằng video, bản vẽ, mã nguồn và sản phẩm thực tế - thay thế hoàn toàn cho tấm bảng điểm lý thuyết đơn thuần khi bước vào đời.
Khát vọng vươn tầm: Khi đổi mới giáo dục không còn là lựa chọn mà là sự sống còn
Tương lai của một quốc gia đổi mới sáng tạo không nằm ở những toà tháp kính hay những bản chiến lược nằm trên giấy, mà khởi nguồn từ những "vườn ươm" lớp học phổ thông hôm nay. Để bệ phóng ấy không bị kìm hãm bởi cơ chế cũ kỹ, chúng ta cần một sự "giải cứu" đồng bộ và quyết liệt: Nhà nước phải cởi trói bằng những cơ chế tài chính linh hoạt, mở đường cho hợp tác công - tư (Public - Private Partnership, PPP) để kéo phòng thí nghiệm hiện đại về mọi miền quê; những người thầy phải lột xác thành những "mentor" truyền lửa thay vì "thợ giảng" truyền kiến thức; và một hệ sinh thái số quốc gia với các phòng thí nghiệm ảo (virtual labs) phải được phủ sóng để không một học sinh nào bị bỏ lại phía sau. Đã đến lúc vượt qua mọi vùng an toàn, kết nối sức mạnh toàn cầu và đặt giáo dục phổ thông vào đúng vị trí "trái tim" của hệ sinh thái sáng tạo. Bởi đầu tư cho giáo dục phổ thông hôm nay chính là tấm vé thông hành quyền lực nhất để Việt Nam tự tin cất cánh bay cao trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Nếu hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia được ví như một tòa cao ốc vươn tầm, thì giáo dục phổ thông chính là bộ móng cọc và khu vườn ươm khởi thủy. Đã qua rồi cái thời ghế nhà trường chỉ là nơi truyền đạt những trang lý thuyết xơ cứng, bắt học sinh nạp kiến thức một chiều để rồi bỏ quên sau cánh cổng phòng thi.
Trong kỷ nguyên số, giáo dục phổ thông buộc phải lột xác để trở thành bệ phóng thực thụ. Ở đó, học sinh không còn là những "cỗ máy học thuộc", mà là những chủ thể kiến tạo tư duy, có năng lực giải quyết những bài toán hóc búa của đời sống thực tiễn và sẵn sàng thích ứng linh hoạt trước mọi biến động của công nghệ.
Phá bỏ khuôn mẫu: Khơi nguồn tư duy sáng tạo từ ghế nhà trường
Mục tiêu tối thượng của giáo dục phổ thông trong hệ sinh thái mới là sớm đánh thức tư duy kiến tạo. Thay vì ép học sinh vào những khuôn khổ gò bó, môi trường học đường phải nuôi dưỡng được ngọn lửa tò mò khoa học, bản lĩnh dám nghĩ, dám làm và không ngại thử nghiệm.
Thay vì chỉ học cấu trúc pin mặt trời qua trang sách, học sinh nay được tự tay lắp ráp những mô hình xe chạy bằng năng lượng mặt trời mini từ vật liệu tái chế để trực quan hoá bài học. Song song với đó, bộ kỹ năng thế kỷ 21 (4C) gồm critical thinking - tư duy phản biện (nhìn nhận đa chiều), creativity - sáng tạo (tìm giải pháp mới), collaboration - hợp tác (làm việc nhóm nhịp nhàng) và communication - giao tiếp (thuyết phục) chính là chìa khoá vàng giúp các em làm chủ tương lai.
Đặc biệt, trường học phải đóng vai trò như một "chiếc ra-đa" nhạy bén, sớm phát hiện những tài năng vượt trội - từ một cây công nghệ nhạy bén với lập trình, một tư duy hoá học sắc sảo cho đến những ý tưởng kinh doanh đầy triển vọng - để có lộ trình ươm mầm chuyên sâu.
"Đại phẫu" phương pháp dạy và học: Gắn kết "Ba nhà" và thực tiễn
Để hiện thực hoá tầm nhìn đó, hệ thống giáo dục phổ thông cần một cuộc cách mạng toàn diện:
Xóa bỏ truyền thụ một chiều bằng cách chuyển dịch mạnh mẽ sang dạy học dựa trên dự án (Project-Based Learning). Chẳng hạn, thay vì lý thuyết suông về ô nhiễm nguồn nước, học sinh tự khảo sát con sông tại địa phương, lấy mẫu xét nghiệm và đề xuất mô hình lọc nước sinh học. Đồng thời, việc tích hợp STEM/STEAM và phát triển các phòng làm việc chung (maker space), câu lạc bộ robot ngay tại trường giúp học sinh biến kiến thức thành sản phẩm hữu hình.
Bên cạnh đó, mô hình liên kết "Ba nhà" (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) đưa các bài toán thực tiễn của doanh nghiệp vào lớp học, gắn hướng nghiệp với tinh thần khởi nghiệp (start-up) từ sớm. Quan trọng hơn, công tác đánh giá phải thực chất: thay điểm số học thuộc bằng việc đo lường năng lực qua quá trình làm việc nhóm và sản phẩm thực tế.
Cú hích Trí tuệ nhân tạo (AI): Cá nhân hoá hành trình học tập
Trong bức tranh hiện đại ấy, trí tuệ nhân tạo (AI) đã vượt qua ranh giới của một môn học tương lai để trở thành công cụ đắc lực tái định hình trường học. Sự hiện diện của AI giúp phá bỏ mô hình giáo dục "một kích cỡ cho tất cả" để chuyển sang cá nhân hoá lộ trình học tập.
Các hệ thống gia sư ảo tích hợp AI có thể phân tích chính xác tốc độ tiếp thu của từng học sinh để tự động điều chỉnh độ khó bài tập - nâng cao thử thách cho học sinh giỏi, đồng thời phụ đạo, gợi ý kịp thời cho học sinh còn hụt hẫng. Không những thế, AI giải phóng giáo viên khỏi áp lực hành chính và chấm điểm thủ công, giúp các thầy cô có thêm thời gian định hướng tâm lý, khơi gợi cảm hứng sáng tạo.
Quan trọng hơn, học sinh được trang bị tư duy làm chủ công nghệ: không chỉ dùng AI tra cứu mà còn thực hành lập trình mô hình AI đơn giản, nhận diện thiên kiến dữ liệu, hay ứng dụng AI tạo sinh (Generative AI) để phác thảo ý tưởng thiết kế, viết mã nguồn cho các dự án khoa học của mình.
Thành quả định danh: Từ con người kiến tạo đến bộ "Hồ sơ năng lực"
Thành quả lớn nhất mà hệ thống giáo dục hiện đại tạo ra không chỉ là những con người mang tư duy kiến tạo, thái độ sống tích cực và khả năng tự học suốt đời, mà còn là những sản phẩm sáng tạo mang đậm dấu ấn thực tiễn. Đó có thể là phần mềm cảnh báo kẹt xe do nhóm học sinh tự phát triển, thiết bị tiết kiệm điện cho vùng cao, hay các dự án khởi nghiệp trẻ từ rác thải nhựa tái chế.
Đặc biệt, toàn bộ hành trình sáng tạo ấy sẽ được kết tinh trong “Hồ sơ năng lực” cá nhân (Portfolio) minh chứng bằng video, bản vẽ, mã nguồn và sản phẩm thực tế - thay thế hoàn toàn cho tấm bảng điểm lý thuyết đơn thuần khi bước vào đời.
Khát vọng vươn tầm: Khi đổi mới giáo dục không còn là lựa chọn mà là sự sống còn
Tương lai của một quốc gia đổi mới sáng tạo không nằm ở những toà tháp kính hay những bản chiến lược nằm trên giấy, mà khởi nguồn từ những "vườn ươm" lớp học phổ thông hôm nay. Để bệ phóng ấy không bị kìm hãm bởi cơ chế cũ kỹ, chúng ta cần một sự "giải cứu" đồng bộ và quyết liệt: Nhà nước phải cởi trói bằng những cơ chế tài chính linh hoạt, mở đường cho hợp tác công - tư (Public - Private Partnership, PPP) để kéo phòng thí nghiệm hiện đại về mọi miền quê; những người thầy phải lột xác thành những "mentor" truyền lửa thay vì "thợ giảng" truyền kiến thức; và một hệ sinh thái số quốc gia với các phòng thí nghiệm ảo (virtual labs) phải được phủ sóng để không một học sinh nào bị bỏ lại phía sau. Đã đến lúc vượt qua mọi vùng an toàn, kết nối sức mạnh toàn cầu và đặt giáo dục phổ thông vào đúng vị trí "trái tim" của hệ sinh thái sáng tạo. Bởi đầu tư cho giáo dục phổ thông hôm nay chính là tấm vé thông hành quyền lực nhất để Việt Nam tự tin cất cánh bay cao trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Chú ý: Việc đăng lại bài viết trên ở website hoặc các phương tiện truyền thông khác mà không ghi rõ nguồn http://can.net.vn là vi phạm bản quyền